Nhược điểm khi dùng đất sét bờ sông (đã loại bỏ tạp chất) để nặn mẫu tượng Phật:

1. Độ dẻo không ổn định: Đất sét bờ sông, dù đã loại bỏ tạp chất, thường có độ dẻo không đồng đều và không ổn định bằng đất sét chuyên dụng (như đất sét cao lanh đã qua xử lý công nghiệp). Điều này gây khó khăn trong quá trình nặn, đặc biệt là với các chi tiết nhỏ và phức tạp. Đất có thể quá nhão hoặc quá khô, khó tạo hình và giữ dáng.

2. Lẫn tạp chất mịn: Dù đã lọc, đất sét bờ sông vẫn có thể còn lẫn các tạp chất hữu cơ mịn (như mùn, rễ cây nhỏ) và các khoáng chất khác. Các tạp chất này có thể gây ra:

   • Nứt, vỡ: Khi nung, các tạp chất hữu cơ cháy đi, để lại lỗ rỗng, làm tượng dễ nứt, vỡ.
   • Thay đổi màu sắc: Các khoáng chất có thể phản ứng với nhau hoặc với men (nếu có tráng men), tạo ra các vết loang lổ, không đều màu.
   • Giảm độ bền: Tạp chất làm giảm sự liên kết giữa các hạt đất sét, khiến tượng yếu hơn.

3. Độ co ngót cao và không đều: Đây là nhược điểm lớn nhất. Đất sét bờ sông thường có độ co ngót cao và không đều do thành phần khoáng vật không đồng nhất. Điều này dẫn đến:

   • Nứt: Khi khô, đất sét co lại, tạo ra ứng suất bên trong. Nếu độ co ngót không đều, ứng suất sẽ tập trung ở một số chỗ, gây ra nứt.
   • Biến dạng: Tượng có thể bị cong vênh, méo mó do các phần khác nhau co ngót với tốc độ khác nhau.
   • Sai lệch kích thước: Kích thước tượng sau khi khô sẽ nhỏ hơn đáng kể so với kích thước ban đầu, gây khó khăn trong việc kiểm soát kích thước thành phẩm.

4. Khả năng chịu nhiệt kém: Đất sét bờ sông thường có nhiệt độ nóng chảy thấp hơn đất sét chuyên dụng. Khi nung ở nhiệt độ cao (để đúc đồng), tượng có thể bị chảy, biến dạng, hoặc thậm chí là vỡ tan.

5. Khó bảo quản: Đất sét bờ sông dễ bị mốc, nhiễm khuẩn nếu không được bảo quản đúng cách.

Độ co ngót của đất sét bờ sông:

• Khoảng 8-15%: Độ co ngót của đất sét bờ sông thường dao động trong khoảng này, nhưng có thể cao hơn hoặc thấp hơn tùy thuộc vào thành phần cụ thể của đất sét (tỷ lệ sét, cát, limonit...).
• Không có con số chính xác: Rất khó để xác định chính xác độ co ngót của đất sét bờ sông mà không có các thiết bị đo đạc chuyên dụng.

Thời gian bắt đầu co ngót:

• Ngay sau khi ngừng nặn: Đất sét bắt đầu mất nước và co lại ngay sau khi ngừng tác động (nặn, vuốt...).
• Giai đoạn co ngót nhanh: Trong vài giờ đến vài ngày đầu tiên, đất sét co ngót nhanh nhất do mất nước tự do.
• Giai đoạn co ngót chậm: Sau đó, quá trình co ngót chậm lại, nhưng vẫn tiếp tục diễn ra trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, cho đến khi đất sét khô hoàn toàn. Tốc độ co ngót phụ thuộc vào:
  • Độ ẩm môi trường: Độ ẩm cao làm chậm quá trình co ngót.
  • Nhiệt độ: Nhiệt độ cao làm tăng tốc độ co ngót.
  • Độ dày của tượng: Phần dày hơn sẽ co ngót chậm hơn phần mỏng.
  • Thành phần đất sét:
• Co ngót khi nung: Quá trình co ngót đáng kể nhất diễn ra trong quá trình sấy và nung

Khắc phục (một phần):

• Pha trộn: Trộn đất sét bờ sông với các loại đất sét khác (như cao lanh), hoặc thêm các chất phụ gia (như cát mịn, chamotte - đất sét đã nung) để giảm độ co ngót và tăng độ bền.
• Phơi sấy từ từ: Phơi sấy tượng ở nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và gió mạnh để giảm tốc độ co ngót và hạn chế nứt.
• Bọc kín: Bọc tượng bằng vải ẩm hoặc nilon để giữ ẩm và làm chậm quá trình khô.
• Kiểm tra thường xuyên: Theo dõi sát sao quá trình khô của tượng để phát hiện và xử lý kịp thời các vết nứt.

Tuy nhiên, những biện pháp này chỉ giúp giảm bớt nhược điểm, chứ không thể loại bỏ hoàn toàn. Nếu có điều kiện, tốt nhất là nên sử dụng đất sét chuyên dụng để đảm bảo chất lượng của mẫu tượng.